Cam Thảo Đất Khô (Cam Thảo Nam) – Dược Liệu Toàn Cây

Cam thảo đất – cam thảo nam dùng làm dược liệu

Cam thảo đất là cây thuốc có vị ngọt nhẹ, thường gặp ở vùng đất trống, ven đường và vườn nhà. Trong tài liệu dược liệu Việt Nam, cây còn được gọi là cam thảo nam. Bộ phận dùng theo Dược điển Việt Nam V là toàn cây, bao gồm cả rễ, dùng tươi hoặc sau khi phơi, sấy khô.

Giá trị của cam thảo đất nằm ở cách sử dụng đúng loài, đúng bộ phận và đúng mục đích. Dược liệu được ghi nhận trong y học cổ truyền cho các chứng ho do phế nhiệt, viêm họng, ban chẩn, tiêu chảy và một số bài phối hợp lợi niệu. Những năm gần đây, các nhà khoa học còn khảo sát hoạt tính liên quan đến chuyển hóa đường, phản ứng viêm và các hợp chất diterpenoid của cây.

Bài viết trình bày riêng kinh nghiệm truyền thống, dữ liệu thực nghiệm và nghiên cứu trên người để người mua có cơ sở lựa chọn, tránh nhầm công dụng của các loại cây cùng mang tên cam thảo.

Thông tin nhận diện sản phẩm

Khi đặt hàng: hãy nêu rõ nhu cầu mua toàn cây hay phần thân lá, dạng nguyên hoặc cắt đoạn, khối lượng cần dùng. Cần xác nhận bộ phận thực tế được cung cấp vì nghiên cứu về lá không đồng nghĩa với nghiên cứu về toàn cây có rễ.

Phân biệt cam thảo đất với các loại cam thảo khác

Cam thảo đất không phải là cam thảo bắc. Cam thảo bắc thuộc chi Glycyrrhiza, chủ yếu sử dụng rễ và thân rễ, có thành phần đặc trưng khác với Scoparia dulcis. Hai dược liệu không được thay thế theo tỷ lệ ngang nhau chỉ vì cùng có vị ngọt.

Cam thảo dây là tên thường dùng cho Abrus precatorius. Cây có dạng dây leo, lá kép và hạt chứa độc chất nguy hiểm. Không dùng hạt cam thảo dây thay cho cam thảo đất.

Tên “cam thảo nam” đôi khi được dùng thiếu thống nhất trên thị trường. Khi mua, tên khoa học Scoparia dulcis L. và đặc điểm mẫu dược liệu giúp xác định sản phẩm chính xác hơn tên gọi địa phương.

Đặc điểm cây cam thảo đất

Cam thảo đất là cây thân thảo, phần gốc có thể hóa gỗ, thường cao khoảng vài chục centimet. Thân mọc đứng, phân nhiều cành nhỏ. Lá mọc đối hoặc thành vòng ba lá, phiến lá nhỏ, mép có răng cưa rõ hơn ở phần trên.

Hoa nhỏ, màu trắng, mọc ở nách lá. Quả là quả nang nhỏ, khi già mang nhiều hạt. Trên cành khô có thể thấy quả nhỏ còn bám ở các nách lá. Toàn cây có vị hơi đắng rồi ngọt; không nên dùng việc nếm thử cây chưa rõ danh tính làm cách nhận diện duy nhất.

Loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ, hiện phân bố rộng tại nhiều nước nhiệt đới. Ở Việt Nam, cây thường gặp tại những nơi nhiều ánh sáng, đất bị xáo trộn, bờ vườn và bãi trống.

Nhận biết dược liệu khô

Dược liệu toàn cây thường gồm thân nhỏ phân cành, lá nhỏ, rễ và đôi khi có hoa, quả. Khi cắt đoạn, tỷ lệ thân, lá và rễ phụ thuộc cách thu hái, sơ chế. Màu sắc có thể thay đổi theo thời điểm thu hoạch và phương pháp làm khô, vì vậy không đánh giá chất lượng chỉ dựa vào màu xanh hay độ ngọt.

Ưu tiên nguyên liệu khô ráo, còn nhận ra cấu trúc thực vật, ít đất cát, không có mùi ẩm mốc hoặc dấu hiệu côn trùng. Không chọn hàng bị ướt, vón cục, mốc hoặc lẫn nhiều cây khác.

Thu hái, sơ chế và bảo quản

Sau khi thu hái, loại bỏ cây lẫn, lá hư và đất bám ở rễ. Nguyên liệu được làm sạch, để ráo rồi phơi hoặc sấy đến khô. Dạng cắt đoạn thuận tiện khi cân đong, trong khi dạng nguyên giúp quan sát đặc điểm cây dễ hơn.

Bảo quản trong bao bì kín, ở nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp và hơi ẩm. Dùng dụng cụ sạch, khô để lấy dược liệu. Hạn sử dụng cần căn cứ nhãn hàng và tình trạng thực tế; không tự đặt một thời hạn chung cho mọi cách đóng gói.

Thành phần được nghiên cứu trong cam thảo đất

Các nghiên cứu hóa học đã phân lập hoặc nhận diện nhiều nhóm chất trong Scoparia dulcis, đáng chú ý gồm:

• Diterpenoid: các chất thuộc nhóm scopadulcic acid và những cấu trúc liên quan; hàm lượng thay đổi theo mẫu và bộ phận cây.
• Flavonoid: nghiên cứu trên lá tại Việt Nam ghi nhận apigenin-7-O-rutinoside, isoquercitrin và những chất có liên quan đến hoạt tính sinh học trong mô hình thí nghiệm.
• Coixol: hợp chất được khảo sát về ảnh hưởng lên sự tiết insulin ở tế bào và đảo tụy động vật.
• Triterpenoid, sterol cùng các nhóm chất khác: được mô tả trong nhiều công trình phân tích hóa học.

Danh sách thành phần cho biết hướng nghiên cứu của cây thuốc. Nó không xác nhận mỗi túi dược liệu thương mại có cùng hàm lượng, cũng không cho phép quy đổi liều một hoạt chất tinh khiết thành số gam cây khô.

Công dụng cam thảo đất theo y học cổ truyền

Theo chuyên luận Cam thảo nam trong Dược điển Việt Nam V, dược liệu có vị ngọt, hơi đắng, tính hàn; công năng được ghi là bổ tỳ, sinh tân, nhuận phế, thanh nhiệt, giải độc và lợi niệu. Các chứng dùng được nêu gồm rong kinh, ban chẩn, ho do phế nhiệt, viêm họng và tiêu chảy.

Những thuật ngữ này thuộc hệ thống lý luận y học cổ truyền. Chẳng hạn, “thanh nhiệt, giải độc” không có nghĩa là đã chứng minh khả năng đào thải mọi chất độc, còn “lợi niệu” không đồng nghĩa với phục hồi chức năng thận.

Ứng dụng trong các bài phối hợp về ho và họng

Cam thảo đất xuất hiện trong những bài dân gian dành cho cảm nóng kèm ho và khó chịu ở họng. Có bài kết hợp diếp cá và bạc hà. Việc lựa chọn bài cần dựa vào biểu hiện cụ thể, bộ phận cây và hướng dẫn của người có chuyên môn.

Ứng dụng trong các bài về da

Tài liệu dân gian ghi nhận cam thảo đất phối hợp kim ngân hoa, sài đất hoặc một số vị khác khi có mụn nhọt, mẩn ngứa. Đây là kinh nghiệm sử dụng dược liệu; không thể suy từ đó rằng nước sắc điều trị được mọi dạng viêm da, dị ứng hoặc nhiễm khuẩn.

Ứng dụng trong các bài lợi niệu

Một số bài phối hợp dùng cam thảo đất với râu ngô, hạt mã đề cho chứng tiểu không lợi. Cần phân biệt rõ hạt mã đề với toàn cây hoặc lá mã đề vì bộ phận dùng và cách chế biến khác nhau.

Cam thảo đất và chuyển hóa đường

Đây là hướng nghiên cứu có dữ liệu thực nghiệm và một nghiên cứu nhỏ trên người. Khi tìm hiểu nhóm cây thường được nhắc đến cùng chủ đề như giảo cổ lam, cần xem riêng bằng chứng của từng loài, thay vì mặc định phối hợp nhiều vị sẽ cho tác dụng mạnh hơn.

Nghiên cứu khoa học về cam thảo đất

Các công trình dưới đây đại diện cho những hướng nghiên cứu đáng chú ý, không phải danh mục tuyệt đối của mọi tài liệu đã công bố. Dạng chiết xuất, hoạt chất tinh khiết, bộ phận cây và mô hình thử nghiệm cần được đọc cùng kết quả.

Nghiên cứu trên người về cháo có lá cam thảo đất

Năm 2015, Senadheera và cộng sự công bố thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo trên người mắc đái tháo đường type 2. Có 37 người tham gia ban đầu và 35 người được phân tích. Sản phẩm thử nghiệm là cháo chế biến từ lá cam thảo đất, gạo đỏ và dừa, dùng ba ngày mỗi tuần; không phải nước sắc toàn cây khô.

HbA1c giảm rõ ở một nhóm trong giai đoạn sử dụng cháo, nhưng kết quả giữa các nhóm không đồng đều. Thay đổi đường huyết lúc đói và lipid máu chưa cho thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê. Cỡ mẫu nhỏ và dạng thực phẩm phối hợp khiến nghiên cứu chưa đủ để xác định hiệu quả của dược liệu khô bán lẻ.

Tài liệu: Anti-hyperglycaemic effects of herbal porridge made of Scoparia dulcis leaf extract in diabetics – a randomized crossover clinical trial. DOI: 10.1186/s12906-015-0935-6; PMID: 26582144.

Tổng quan các nghiên cứu trên động vật năm 2026

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2026 tập hợp 14 nghiên cứu in vivo về tác dụng chống tăng đường huyết của các dịch chiết cam thảo đất. Các kết quả gợi ý hoạt tính trên động vật, nhưng có khác biệt đáng kể về mô hình bệnh, loại dịch chiết và cách dùng.

Đây là tổng hợp nghiên cứu tiền lâm sàng. Không dùng kết quả này để cam kết hạ đường huyết cho người mua hoặc đưa ra liều nước sắc thay thuốc. Mã tra cứu: PMID 42805442.

Nghiên cứu đang đăng ký không đồng nghĩa với kết quả đã công bố

Hồ sơ Brazil RBR-66bqvm3 mô tả nghiên cứu dự kiến đánh giá bột cam thảo đất trên người đái tháo đường type 2. Tại thời điểm tra cứu, hồ sơ hiển thị tình trạng tuyển người tham gia, chưa có kết quả để dùng làm bằng chứng hiệu quả. Liều thử nghiệm trong hồ sơ cũng không phải hướng dẫn sử dụng cho sản phẩm thương mại bất kỳ.

Các hướng nghiên cứu thực nghiệm khác

Các kết quả về chống oxy hóa, chuyển hóa lipid hoặc điều hòa miễn dịch cũng được nhắc đến trong tài liệu nghiên cứu. Những phép thử này giúp định hướng phát triển chế phẩm, nhưng chưa hình thành một bộ chỉ định điều trị được xác nhận cho mọi cách sắc, hãm cam thảo đất.

Liều dùng cam thảo đất và cách sử dụng

Theo Dược điển Việt Nam V, liều tham khảo của cam thảo nam là:

Đây là liều của chuyên luận dược liệu, không phải liều cho mọi bệnh hoặc mọi người. Một số bài dân gian có lượng cao hơn và phối hợp nhiều vị; cần đọc theo đúng nguồn, không lấy mức cao nhất giữa các tài liệu làm liều uống thường ngày.

Dùng dạng sắc hoặc hãm

Cân dược liệu theo hướng dẫn, kiểm tra nguyên liệu và làm sạch trước khi chế biến. Dạng sắc phù hợp khi bài thuốc có nhiều vị cần đun cùng; dạng hãm dùng theo chỉ dẫn cụ thể. Dược điển không đưa ra một công thức nước, thời gian đun và số ngày dùng chung cho mọi trường hợp, vì vậy không nên tự gán thành liệu trình cố định.

Dùng dụng cụ sạch, chế biến lượng phù hợp trong ngày. Không để nước dược liệu lâu ở nhiệt độ phòng, không tiếp tục dùng khi có mùi lạ, vị chua hoặc thay đổi bất thường. Vị ngọt tự nhiên không phải lý do để pha thêm đường, nhất là với người đang theo dõi đường huyết.

Một số bài phối hợp có cam thảo đất trong tài liệu dân gian

Các công thức dưới đây được biên soạn từ tài liệu của cơ sở y học cổ truyền và bệnh viện. Tên chứng là cách gọi trong nguồn; phần lớn chưa được thử nghiệm lâm sàng cho chính công thức. Nguồn chủ yếu ghi “sắc uống”, không nêu đầy đủ thể tích nước, thời gian sắc hay liệu trình, nên bài viết không tự bổ sung những thông số đó.

Bài phối hợp cho cảm nóng kèm ho

Thành phần: cam thảo đất tươi 30 g, diếp cá 15 g, bạc hà 9 g.

Cách dùng ghi nhận: làm sạch, sắc lấy nước uống. Lưu ý riêng cam thảo đất được nguồn ghi rõ là dạng tươi. Nếu lựa chọn bạc hà, cần xác định đúng dược liệu, không thay bằng tinh dầu hay sản phẩm tạo hương.

Nguồn: Bệnh viện Y Dược cổ truyền Hà Giang, bài giới thiệu Cam thảo đất.

Bài phối hợp dùng trong dân gian khi có mụn nhọt

Thành phần: cam thảo đất 20 g, kim ngân hoa 20 g, sài đất 20 g.

Cách dùng ghi nhận: sắc uống, ngày một thang. Nguồn không mô tả đầy đủ tiêu chuẩn người dùng hoặc thời gian điều trị; đây là thông tin tham khảo về bài phối hợp, không phải hướng dẫn xử trí áp xe.

Nguồn: Bệnh viện Y Dược cổ truyền Hà Giang.

Bài phối hợp cho mẩn ngứa, mề đay theo kinh nghiệm dân gian

Thành phần: cam thảo nam 15 g, ké đầu ngựa 20 g, kim ngân hoa 20 g, lá mã đề 10 g.

Cách dùng ghi nhận: sắc uống. Bài sử dụng lá mã đề, khác với bài lợi niệu bên dưới dùng hạt. Công thức có ké đầu ngựa cần được người có chuyên môn kiểm tra dược liệu và tính phù hợp trước khi dùng.

Nguồn: Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, chuyên mục dược liệu Cam thảo đất.

Bài phối hợp cho chứng tiểu không lợi

Thành phần: cam thảo đất 15 g, hạt mã đề 12 g, râu ngô 12 g.

Cách dùng ghi nhận: sắc lấy nước uống. Không tự thay hạt mã đề bằng lượng tương đương lá hoặc toàn cây. Bài được ghi cho chứng tiểu không lợi, không phải công thức chữa suy thận hoặc làm tan mọi loại sỏi.

Nguồn: Bệnh viện Nguyễn Tri Phương.

Bài phối hợp được nhắc đến cùng chủ đề đường huyết

Thành phần trong tài liệu: cam thảo nam 10 g, diệp hạ châu 10 g; sắc uống, ngày một thang.

Cách hiểu phù hợp: đây là công thức được giới thiệu trong tài liệu dược liệu, chưa có dữ liệu lâm sàng đủ để khẳng định chính bài hai vị này kiểm soát đái tháo đường hoặc phòng biến chứng. Nghiên cứu cháo lá cam thảo đất năm 2015 không phải nghiên cứu của bài phối hợp này.

Nguồn: Bệnh viện Nguyễn Tri Phương.

Chọn mua cam thảo đất theo nhu cầu

Ưu tiên đúng loài và đúng bộ phận

Nếu cần cam thảo nam theo chuyên luận, hãy xác nhận nguyên liệu là Scoparia dulcis L. và hỏi rõ có rễ hay chỉ gồm thân lá. Với đơn thuốc cụ thể, gửi danh sách vị và lượng cần mua để đối chiếu; không chọn hàng chỉ dựa vào cụm từ “cam thảo”.

Chọn dạng nguyên hoặc cắt đoạn

Dạng nguyên thuận tiện quan sát mẫu cây. Dạng cắt đoạn dễ chia lượng và cho vào dụng cụ sắc. Dạng bột khó nhận diện bằng mắt hơn, vì vậy cần thông tin rõ về thành phần và cách sử dụng; không mặc định bột cây là cao chiết chuẩn hóa.

Đối chiếu mục đích sử dụng trước khi phối nhiều vị

Khách tìm cam thảo đất cho chủ đề gan có thể đồng thời quan tâm cà gai leo. Tuy nhiên, đây là hai cây khác nhau, có thành phần và mức độ bằng chứng riêng. Việc xem thêm sản phẩm giúp nhận diện đúng dược liệu; không có nghĩa cần phối hợp tất cả vào một ấm sắc.

Khi liên hệ mua, nên xác nhận khối lượng, bộ phận cây, dạng cắt, thông tin trên nhãn và điều kiện bảo quản. Giá cần được báo theo quy cách thực tế; không suy từ giá của loại cam thảo khác.

Câu hỏi thường gặp về cam thảo đất

Cam thảo đất và cam thảo nam có phải cùng một cây?

Trong chuyên luận đang được đề cập, hai tên chỉ Scoparia dulcis L. Do tên địa phương có thể trùng, tên khoa học và hình thái nguyên liệu là căn cứ hữu ích khi mua.

Cam thảo đất dùng lá hay cả cây?

Dược điển Việt Nam V ghi toàn cây, gồm cả rễ. Nhiều nghiên cứu lại chỉ dùng lá hoặc phần trên mặt đất. Khi đặt mua cho một bài cụ thể, nên giữ đúng bộ phận được chỉ định.

Cam thảo đất khô có thể hãm không?

Chuyên luận có ghi cách hãm hoặc sắc với dược liệu khô. Lựa chọn cách nào phụ thuộc bài dùng và các vị đi kèm, thay vì chỉ dựa vào sự tiện lợi.

Cây khô có thay được cây tươi theo cùng số gam không?

Không thay ngang theo khối lượng. Cây tươi chứa nhiều nước, trong khi dược liệu khô đã mất phần lớn nước. Chuyên luận ghi liều riêng cho từng dạng, không phải một tỷ lệ chuyển đổi áp dụng cho mọi bài.

Cam thảo đất có vị ngọt giống cam thảo bắc không?

Cam thảo đất có thể có vị hơi đắng rồi ngọt nhẹ. Cảm nhận vị không đủ để xác định loài hoặc đánh giá hàm lượng hoạt chất. Hai loại cam thảo có bản chất thực vật khác nhau.

Nên mua cây nguyên hay cắt đoạn?

Chọn cây nguyên nếu cần quan sát đặc điểm mẫu; chọn cắt đoạn nếu ưu tiên cân đong, chia phần. Dù ở dạng nào, cần biết rõ bộ phận cây và kiểm tra tình trạng khô, sạch của nguyên liệu.

Giá cam thảo đất tính theo quy cách nào?

Giá cần đối chiếu dạng nguyên liệu, khối lượng đóng gói và thời điểm đặt hàng. Khi liên hệ, nêu rõ lượng cần mua và yêu cầu dạng nguyên hay cắt đoạn để nhận báo giá phù hợp.

Lưu ý trước khi sử dụng

Cam thảo đất có thể ảnh hưởng đến đường huyết. Trong thử nghiệm cháo lá năm 2015, một người ngừng tham gia sau hạ đường huyết. Người đang dùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết cần trao đổi với bác sĩ và theo dõi chỉ số nếu dùng thêm dược liệu; không tự giảm hay bỏ thuốc.

Phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh gan, thận đáng kể cần được đánh giá riêng trước khi uống. Ngừng dùng khi có biểu hiện bất thường. Chưa có dữ liệu đầy đủ để tự đặt lịch uống liên tục dài ngày hoặc chu kỳ “uống vài ngày rồi nghỉ” áp dụng cho mọi người.

Không dùng bài thuốc dân gian để trì hoãn khám khi sốt cao, khó thở, ho ra máu, tiểu buốt kèm sốt, bí tiểu, tiêu chảy mất nước hoặc mụn nhọt lan rộng. Mề đay kèm sưng môi, lưỡi hoặc khó thở cần được cấp cứu. Công thức có ké đầu ngựa cần kiểm soát đúng nguyên liệu vì nguy cơ độc tính.

Không sử dụng cam thảo đất để tự giải độc sắn, điều trị ngộ độc, chữa suy thận hoặc ung bướu. Không tự bổ sung những vị có độc tính như lá bồng bồng vào bài ho. Những đặc tính và cảnh báo riêng của cam thảo bắc cũng không được tự động gán cho cam thảo đất.

Tài liệu đối chiếu chuyên môn

• Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Cam thảo nam: nhận diện, bộ phận dùng, tính vị, công năng và liều dùng.
• Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online: Scoparia dulcis L.: danh pháp, họ thực vật và phân bố.
• Khoa Dược, Trường Đại học Tôn Đức Thắng. Cam thảo nam: mô tả và thông tin dược liệu.
• Bệnh viện Y Dược cổ truyền Hà Giang. Cam thảo đất: kinh nghiệm và bài phối hợp dân gian.
• Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Cam thảo đất: bài phối hợp và cách dùng được ghi nhận.
• Senadheera và cộng sự, 2015. Nghiên cứu cháo có lá cam thảo đất. DOI: 10.1186/s12906-015-0935-6; PMID: 26582144.
• Tổng quan hệ thống và phân tích gộp nghiên cứu in vivo, 2026. PMID: 42805442.
• Cơ sở đăng ký thử nghiệm lâm sàng Brazil. Hồ sơ RBR-66bqvm3.
• Nghiên cứu coixol và tiết insulin. PMID: 26178652, 31265841.
• Nghiên cứu flavonoid và hoạt tính kháng viêm tại Việt Nam, 2021. DOI: 10.22144/ctu.jvn.2021.008.
• Nghiên cứu thành phần và cơ chế kháng viêm, 2026. DOI: 10.1039/d6ra06433g.
• Các nghiên cứu thực nghiệm khác: PMID 1963813, 2852487, 20626061, 16595962; DOI 10.1021/np020356j.