Cây Lưỡi Nhân Và Cây Lưỡi Người Có Phải Là Một Loại Không?

Cây Lưỡi Nhân Và Cây Lưỡi Người Có Phải Là Một Loại Không?

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người có phải là một loại không? Trong cách gọi dược liệu đang được sử dụng phổ biến, cây lưỡi người là một tên gọi khác của cây lưỡi nhân. Ngoài hai tên này, cây còn được biết đến với những tên như cam xũng, cam sủng, đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp hoặc lưỡi hùm tùy tài liệu và địa phương.

Tuy nhiên, tên dân gian của cây thuốc không phải lúc nào cũng được sử dụng thống nhất. Vì vậy, để xác định đúng cây lưỡi nhân – lưỡi người, cần kết hợp tên gọi với đặc điểm thân, lá, hoa và danh pháp thực vật thay vì chỉ dựa vào tên người bán hoặc tên gọi địa phương.

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người có phải cùng một cây?

Có. Trong phạm vi cây thuốc được đề cập trong bài này, “cây lưỡi nhân” và “cây lưỡi người” được sử dụng để chỉ cùng một loại cây.

Sự khác nhau chủ yếu nằm ở cách gọi, không phải hai loại dược liệu riêng biệt.

Có thể hiểu đơn giản:

• Cây lưỡi nhân: tên thường được sử dụng trong hoạt động mua bán và tìm kiếm dược liệu.

• Cây lưỡi người: tên gọi dân gian khác của cây.

• Cam xũng/cam sủng: tên xuất hiện trong một số tài liệu dược liệu.

• Đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp, lưỡi hùm: những tên khác được ghi nhận trong một số tài liệu.

Vì vậy, người tìm “cây lưỡi người” và người tìm “cây lưỡi nhân” có thể đang nói đến cùng một cây thuốc.

Để xem dạng dược liệu đang được cung cấp, có thể tham khảo sản phẩm cây lưỡi nhân tại Trung Tâm Dược Liệu Búp Xanh.

Vì sao cùng một cây lại có hai tên lưỡi nhân và lưỡi người?

Đây là hiện tượng rất phổ biến đối với cây thuốc Nam.

Một loài cây có thể đồng thời có:

• tên phổ thông;

• tên địa phương;

• tên được ghi trong sách dược liệu;

• tên thương mại;

• tên khoa học.

Tên “lưỡi người” có liên quan đến hình dạng phiến lá thuôn dài. “Lưỡi nhân” cũng là tên được sử dụng rộng rãi để gọi loại cây này.

Qua thời gian, cách gọi khác nhau giữa từng địa phương và tài liệu có thể cùng tồn tại. Điều đó khiến người mới tìm hiểu dễ cho rằng cây lưỡi nhân và cây lưỡi người là hai cây khác nhau.

Trên thực tế, không nên lấy sự khác nhau về tên dân gian làm căn cứ duy nhất để tách thành hai loài.

Cây lưỡi nhân có những tên gọi nào?

Những tên thường gặp khi tìm hiểu về cây gồm:

Điều quan trọng là những tên trên cần được đặt trong đúng ngữ cảnh thực vật. Không phải bất cứ cây nào được địa phương gọi là “lưỡi hổ” hoặc “lưỡi cọp” cũng mặc nhiên là cây lưỡi nhân.

Tên khoa học của cây lưỡi nhân – cây lưỡi người

Phần danh pháp của cây cần được trình bày thận trọng.

Trong nhiều tài liệu dược liệu Việt Nam, cây lưỡi nhân/cam xũng được ghi với tên:

Sauropus rostratus Miq.

Đây cũng là tên mà người đọc có thể gặp khá thường xuyên khi tra cứu tài liệu cũ về cây lưỡi nhân.

Tuy nhiên, hệ thống phân loại thực vật hiện đại đã có sự điều chỉnh.

Plants of the World Online của Royal Botanic Gardens, Kew hiện xếp Sauropus rostratus Miq. vào nhóm tên đồng nghĩa của Breynia temii (Welzen & Chayam.) Welzen & Pruesapan.

Theo hệ thống này:

• Tên được chấp nhận hiện nay: Breynia temii

• Tên đồng nghĩa: Sauropus rostratus Miq.

• Chi: Breynia

• Họ: Phyllanthaceae

Do đó, khi đọc hai tài liệu sử dụng hai tên Sauropus rostratus và Breynia temii, không nên vội kết luận chúng đang đề cập đến hai cây hoàn toàn khác nhau chỉ vì danh pháp khác nhau.

Ngoài ra, việc định danh các mẫu Cam sủng được sử dụng ở Việt Nam từng được nghiên cứu bằng đặc điểm hình thái và mã vạch ADN, cho thấy vấn đề định danh trong nhóm cây này cần được xem xét cẩn thận. Vì vậy, với dược liệu thực tế, không nên xác định loài chỉ dựa vào một tên gọi.

Cách nhận biết cây lưỡi nhân – cây lưỡi người

Khi có cây tươi, nên quan sát đồng thời nhiều đặc điểm.

Dạng cây

Cây thuộc dạng bụi nhỏ, thân tương đối cứng và có các cành mang lá.

Kích thước cây có thể thay đổi tùy tuổi cây, điều kiện đất, ánh sáng và môi trường sinh trưởng. Vì vậy chiều cao không phải dấu hiệu đủ để định danh.

Lá

Lá là phần dễ quan sát và cũng tạo nên tên gọi của cây.

Phiến lá thường:

• thuôn dài;

• có dạng gần hình mác;

• đầu lá tù hoặc tương đối tròn tùy mẫu;

• mặt trên màu xanh;

• xuất hiện những vệt hoặc dải xám trắng khá đặc trưng;

• mặt dưới thường nhạt màu hơn.

Các hoa văn trên mặt lá là một đặc điểm đáng chú ý khi nhận biết cây.

Tuy nhiên, không nên xác định loài chỉ bằng một chiếc lá rời.

Hoa

Hoa của cây tương đối nhỏ và không nổi bật như các cây trồng lấy hoa.

Màu hoa có thể từ đỏ đến nâu đỏ. Khi cây đang có hoa, đặc điểm này cung cấp thêm dữ liệu để đối chiếu với lá và thân.

Toàn cây

Để tăng độ tin cậy khi nhận biết, nên xem đồng thời:

dạng cây + thân + cách mọc lá + hình dạng lá + hoa văn mặt lá + hoa.

Nếu nguyên liệu đã phơi khô hoặc cắt nhỏ, nhiều đặc điểm hình thái bị mất nên việc nhận biết sẽ khó hơn cây nguyên trạng.

Cây lưỡi người có phải cây lưỡi hổ không?

Đây là điểm rất dễ nhầm.

Không nên đồng nhất cây lưỡi nhân/lưỡi người trong bài này với cây lưỡi hổ cảnh thường trồng trong nhà.

Nguyên nhân gây nhầm là một trong những tên được ghi nhận của lưỡi nhân là “đơn lưỡi hổ”.

Trong khi đó, “lưỡi hổ” hiện là tên rất phổ biến của nhóm cây cảnh thuộc chi Dracaena, trước đây nhiều loài được xếp trong Sansevieria.

Cây lưỡi hổ cảnh quen thuộc thường có:

• lá dài;

• phiến lá dày và mọng;

• lá mọc tập trung từ gốc;

• lá có thể dựng gần thẳng đứng;

• hình thái khác rõ với cây bụi lưỡi nhân đang đề cập.

Do đó:

Lưỡi nhân = lưỡi người trong ngữ cảnh bài này.

Nhưng:

Lưỡi nhân/lưỡi người ≠ mặc nhiên là cây lưỡi hổ cảnh.

Đây là điểm cần phân biệt rõ khi tìm mua cây làm dược liệu.

Cây lưỡi nhân và lưỡi người dùng bộ phận nào?

Trong các tài liệu về cây thuốc, lá là bộ phận được nhắc đến nhiều nhất. Hoa cũng được ghi nhận sử dụng trong một số tài liệu và kinh nghiệm truyền thống.

Dạng nguyên liệu có thể gặp gồm:

• lá tươi;

• lá đã phơi hoặc sấy;

• phần dược liệu được sơ chế.

Đối với dược liệu khô, việc nhận biết bằng hình thái thường khó hơn cây tươi vì lá có thể đổi màu, co lại hoặc mất một phần đặc điểm bề mặt.

Cây lưỡi nhân được dùng như thế nào trong dân gian?

Cây lưỡi nhân xuất hiện trong một số kinh nghiệm sử dụng cây thuốc dân gian.

Các tài liệu và nội dung lưu truyền có đề cập đến việc sử dụng lá đối với một số vấn đề sức khỏe, trong đó đáng chú ý là những kinh nghiệm liên quan đến ho, đường hô hấp và tim mạch.

Riêng trên Internet hiện lưu truyền khá nhiều cách dùng cây lưỡi nhân đối với hở van tim, bao gồm kinh nghiệm sử dụng số lượng lá khác nhau hoặc phối hợp với tim lợn.

Ở đây cần phân biệt hai vấn đề:

Một là: bài thuốc hoặc kinh nghiệm đó có tồn tại và được người dân sử dụng.

Hai là: mức độ bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả điều trị.

Hai điều này không đồng nghĩa với nhau.

Các kinh nghiệm dân gian có thể được ghi lại để bảo tồn và tham khảo, nhưng không nên chuyển thành tuyên bố rằng cây lưỡi nhân đã được chứng minh lâm sàng có khả năng chữa khỏi hở van tim.

Đối với bệnh tim mạch, người bệnh càng không nên tự ý ngừng thuốc hoặc bỏ theo dõi y khoa để thay thế bằng một cây thuốc.

Cây lưỡi nhân tươi và cây lưỡi người khô có phải hai loại khác nhau?

Không.

Nếu nguyên liệu được xác định từ cùng một cây, sự khác biệt giữa “lưỡi nhân tươi” và “lưỡi người khô” chủ yếu nằm ở trạng thái nguyên liệu và cách gọi, không phải vì chúng trở thành hai loài khác nhau.

Cây tươi thuận lợi cho nhận diện hơn vì còn giữ:

• hình dạng toàn cây;

• màu lá;

• hoa văn;

• thân;

• cách lá mọc;

• hoa nếu đúng thời điểm.

Khi phơi hoặc sấy, nước trong lá giảm, màu sắc có thể thay đổi và phiến lá co lại.

Do đó, hình ảnh dược liệu khô không phải lúc nào cũng giống hoàn toàn hình ảnh cây tươi.

Vì sao cần thống nhất tên cây lưỡi nhân và cây lưỡi người?

Đối với người mua, việc thống nhất tên giúp tránh hiểu nhầm rằng đây là hai sản phẩm có công dụng hoặc nguồn gốc khác nhau.

Đối với người tìm hiểu cây thuốc, việc này còn quan trọng hơn vì tra cứu sai tên có thể dẫn đến:

• đọc nhầm tài liệu của loài khác;

• nhận diện nhầm cây;

• sử dụng nhầm nguyên liệu;

• nhầm cây thuốc với cây cảnh;

• hiểu sai công dụng hoặc cách sử dụng.

Do đó, khi tìm hiểu một dược liệu, nên đi theo trình tự:

Tên thường gọi → tên khác → tên khoa học → đặc điểm thực vật → bộ phận dùng → công dụng và cách sử dụng.

Cách tiếp cận này đáng tin cậy hơn việc chỉ tìm cây theo một tên dân gian.

Khi mua cây lưỡi nhân nên tìm theo tên nào?

Có thể tìm bằng cả hai tên:

cây lưỡi nhân và cây lưỡi người.

Nếu cần tìm sâu hơn về thực vật học, có thể tra cứu thêm các tên:

• Cam xũng

• Cam sủng

• Sauropus rostratus

• Breynia temii

Người mua quan tâm đến dạng dược liệu có thể xem cây lưỡi nhân tại Búp Xanh.

Điều quan trọng không phải người bán gọi là “lưỡi nhân” hay “lưỡi người”, mà là nguyên liệu đó có đúng cây đang được đề cập hay không.

Câu hỏi thường gặp

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người có giống nhau không?

Trong phạm vi cây thuốc được trình bày trong bài, có. Cây lưỡi người được sử dụng như một tên gọi khác của cây lưỡi nhân.

Cây lưỡi nhân còn có tên gì?

Các tên được ghi nhận gồm cam xũng, cam sủng, đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp và lưỡi hùm. Tên gọi có thể khác nhau giữa các tài liệu và địa phương.

Tên khoa học cây lưỡi nhân là gì?

Nhiều tài liệu dược liệu Việt Nam sử dụng Sauropus rostratus Miq. Hệ thống Plants of the World Online của Kew hiện xem tên này là đồng nghĩa của Breynia temii.

Cây lưỡi người có phải cây lưỡi hổ cảnh không?

Không nên đồng nhất hai cây. Tên “đơn lưỡi hổ” có thể được dùng cho cây lưỡi nhân trong một số tài liệu, nhưng cây lưỡi hổ cảnh phổ biến thuộc một nhóm thực vật khác và có hình thái khác rõ rệt.

Đặc điểm nào dễ nhận biết cây lưỡi nhân?

Một trong những đặc điểm đáng chú ý là phiến lá thuôn dài, trên mặt lá có các vệt hoặc dải màu xám trắng. Tuy nhiên, nên quan sát toàn cây, thân, lá và hoa thay vì chỉ dựa vào một đặc điểm.

Cây lưỡi nhân có phải cam xũng không?

Cam xũng là một trong những tên được sử dụng trong tài liệu dược liệu để chỉ cây đang được đề cập. Một số nguồn cũng ghi dạng tên “cam sủng”.

Lá lưỡi nhân có được dùng làm dược liệu không?

Có ghi nhận việc sử dụng lá trong kinh nghiệm dân gian và tài liệu về cây thuốc. Tuy nhiên, công dụng cụ thể cần được đánh giá theo từng nguồn và mức độ bằng chứng, không nên suy rộng từ kinh nghiệm dân gian thành hiệu quả điều trị đã được chứng minh.

Kết luận

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người về cơ bản là hai tên gọi được sử dụng cho cùng cây thuốc trong phạm vi dược liệu đang đề cập. Ngoài ra còn gặp những tên như cam xũng, cam sủng, đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp và lưỡi hùm.

Điểm cần quan tâm không chỉ là tên gọi mà còn là định danh đúng nguyên liệu. Đặc biệt không nên vì tên “đơn lưỡi hổ” mà nhầm cây lưỡi nhân với cây lưỡi hổ cảnh phổ biến.

Khi tìm hiểu sâu về cây, nên đối chiếu đồng thời tên khoa học, hình thái thân, lá, hoa và tài liệu thực vật. Với mục đích sử dụng làm dược liệu hoặc hỗ trợ một vấn đề sức khỏe cụ thể, nên tham vấn người có chuyên môn.

Kiểm duyệt chuyên môn: Trần Văn Bằng – Y sĩ Y học cổ truyền.

Tài liệu tham khảo

1. Plants of the World Online – Royal Botanic Gardens, Kew: dữ liệu danh pháp Sauropus rostratus Miq. và Breynia temii.

2. International Plant Names Index – dữ liệu danh pháp thực vật Sauropus rostratus Miq.

3. Y học TP. Hồ Chí Minh, 2021: nghiên cứu đặc điểm thực vật, mã vạch ADN và vấn đề định danh Cam sủng.

4. Các tài liệu dược liệu Việt Nam ghi nhận Cam xũng/đơn lưỡi hổ và tên Sauropus rostratus Miq.