Quả Bạch Quả (Hạt Ngân Hạnh) – Dược Liệu Ginkgo biloba

Quả bạch quả là tên quen thuộc của vị thuốc được lấy từ hạt cây ngân hạnh. Với vỏ cứng màu sáng và phần nhân nằm bên trong, bạch quả có mặt trong các bài thuốc cổ truyền về phế, cũng như trong một số món chè, canh và món ăn Á Đông.

Nếu đang tìm mua quả bạch quả hay hạt ngân hạnh, quý khách có thể tìm hiểu thông tin về tên gọi, bộ phận sử dụng, cách phân biệt và những nghiên cứu đã ghi nhận dưới đây. Khi đặt hàng tại Búpxanh, nên xác nhận dạng hàng và quy cách của từng lô để lựa chọn đúng nhu cầu.

Quả bạch quả là gì?

Bạch quả là tên vị thuốc thường dùng cho hạt của cây bạch quả, tên khoa học Ginkgo biloba L., thuộc họ Bạch quả – Ginkgoaceae. Vị thuốc còn được gọi là ngân hạnh, ngân quả hoặc công tôn thụ; tên gọi có thể khác nhau giữa các địa phương và tài liệu.

Trong giao dịch, nhiều người gọi là “quả bạch quả”, tuy nhiên phần được dùng làm thuốc hoặc chế biến món ăn thường là nhân hạt sau khi loại bỏ các lớp vỏ thích hợp. Về thực vật học, bạch quả là cây hạt trần; cấu trúc nhìn giống quả thực chất là hạt có lớp vỏ ngoài mọng thịt, không phải quả thật của cây hạt kín.

Lá bạch quả cũng là nguyên liệu dược dụng, nhưng không cùng dạng sản phẩm với hạt. Một số nghiên cứu hiện đại khảo sát cao chiết từ lá; kết quả này cần được ghi rõ là nghiên cứu về lá khi giới thiệu sản phẩm quả hoặc nhân hạt.

Thông tin sản phẩm quả bạch quả

• Tên thường gọi: Quả bạch quả, hạt bạch quả, ngân hạnh, ngân quả.
• Tên khoa học: Ginkgo biloba L.
• Họ thực vật: Ginkgoaceae – họ Bạch quả.
• Bộ phận thường dùng: Hạt; phần nhân sau khi chế biến theo yêu cầu của cách dùng.
• Hình thức có thể gặp trên thị trường: Hạt còn vỏ cứng, nhân đã bóc vỏ, nhân khô hoặc dạng đã sơ chế.
• Sản phẩm tại Búpxanh: Cần xác nhận dạng hạt, tình trạng sơ chế, nguồn gốc, khối lượng đóng gói và hạn sử dụng theo từng lô hàng.

Thông tin trong bài mô tả loài bạch quả và vị thuốc nhân hạt. Hình ảnh, đặc điểm thực tế và nhãn của lô hàng là căn cứ để xác nhận sản phẩm trước khi đặt mua.

Tên gọi và cách phân biệt các bộ phận

Tên “bạch quả” có thể chỉ cả cây, hạt, nhân hoặc được dùng rộng hơn khi nói về chế phẩm từ lá. Vì vậy, khi tìm tài liệu hay chọn mua, nên xem rõ bộ phận được đề cập:

Không lấy liều tính bằng miligam của cao lá để áp dụng cho hạt nguyên, bột hạt hay nước sắc từ nhân.

Đặc điểm cây và hạt bạch quả

Bạch quả là cây thân gỗ lớn, sống lâu năm. Lá có hình quạt, gân lá phân nhánh, mép phiến thường có chỗ khuyết tạo thành hai thùy. Cây đực và cây cái riêng biệt; cây cái tạo hạt sau thụ tinh.

Hạt bạch quả có lớp ngoài mọng thịt; khi chín lớp này thường có mùi đặc trưng. Bên trong là lớp vỏ cứng màu sáng, bao phần nhân. Nhân sau khi loại bỏ vỏ có màu ngà, vàng nhạt hoặc ánh xanh tùy tình trạng và cách chế biến.

Dược liệu thương mại có thể đã được loại bỏ lớp ngoài hoặc vỏ cứng. Màu nhân, kích thước hạt và độ ẩm thay đổi theo giống, nguồn hàng và chế biến; không dùng một đặc điểm đơn lẻ để kết luận chất lượng.

Nguồn gốc, thu hái và sơ chế

Bạch quả có nguồn gốc ở Trung Quốc và được trồng tại nhiều khu vực có khí hậu phù hợp, trong đó có Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước khác. Cây cũng được trồng làm cảnh hoặc nghiên cứu tại một số nơi. Quốc gia xuất xứ của một lô hàng cần dựa trên thông tin do cơ sở cung cấp.

Thông thường, hạt được thu khi già, làm sạch lớp ngoài, loại bỏ tạp chất rồi để khô hoặc tiếp tục sơ chế. Với nhân dùng làm thuốc hay thực phẩm, các lớp vỏ được xử lý theo yêu cầu của dạng dùng. Độ khô, thời hạn bảo quản và việc cần nấu tiếp phụ thuộc vào loại hàng được bán.

Khi mua, nên hỏi rõ: hạt còn vỏ hay đã bóc nhân; hàng khô hay hàng tươi; đã qua chế biến nhiệt hay chưa; hướng dẫn bảo quản và hạn dùng của lô sản phẩm.

Thành phần hóa học của nhân bạch quả

Nhân hạt bạch quả chứa tinh bột, protein, chất béo và một số chất khác. Tỷ lệ các thành phần phụ thuộc vào mẫu, điều kiện thu hái, độ ẩm và chế biến. Các nghiên cứu về hạt và những lớp bao quanh hạt còn ghi nhận nhiều hợp chất phenolic và chất có hoạt tính sinh học.

Hạt cũng có thể chứa 4′-O-methylpyridoxine, thường gọi là ginkgotoxin. Đây là chất liên quan đến nguy cơ ngộ độc và có tác động đối kháng chuyển hóa vitamin B6. Các lớp vỏ ngoài có thể chứa các chất gây kích ứng như acid ginkgolic.

Flavonoid glycosid, ginkgolid và bilobalid thường được đề cập trong nghiên cứu về cao lá tiêu chuẩn hóa. Sự hiện diện hay hàm lượng của những chất này trong cao lá không thể mặc nhiên áp cho nhân bạch quả bán dưới dạng dược liệu.

Công dụng bạch quả theo y học cổ truyền

Theo một số tài liệu y học cổ truyền, nhân bạch quả có vị ngọt, đắng, chát; tính được mô tả là bình hoặc khác nhau tùy tài liệu và cách chế biến. Trung Dược Đại Từ Điển ghi vị có độc; một số sách mô tả vị thuốc quy vào kinh phế và thận.

Các công năng được ghi nhận trong y văn gồm liễm phế, định suyễn, thu sáp; thường được phối hợp trong bài thuốc cho chứng ho, suyễn có đờm, tiểu nhiều, tiểu đục hoặc bạch đới theo biện chứng của thầy thuốc.

Những khái niệm này thuộc hệ thống lý luận y học cổ truyền. Việc lựa chọn bài thuốc cần dựa vào triệu chứng, thể bệnh, dạng bào chế và tình trạng của từng người; không đồng nghĩa nhân bạch quả đã được chứng minh có hiệu quả điều trị cho mọi bệnh lý tương ứng trong y học hiện đại.

Tác dụng của bạch quả được nghiên cứu

Nghiên cứu trên vi khuẩn trong phòng thí nghiệm

Năm 2019, Chassagne và cộng sự khảo sát các phần của cây Ginkgo biloba. Dịch chiết từ lớp bao hạt và hạt chưa trưởng thành thể hiện hoạt tính với một số vi khuẩn Gram dương, gồm Cutibacterium acnes, Staphylococcus aureus và Streptococcus pyogenes trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Đây là nghiên cứu trên mẫu chiết và vi khuẩn, không phải thử nghiệm điều trị mụn hay nhiễm trùng da ở người. Kết quả cũng không chứng minh nhân hạt đã chế biến có tác dụng như mẫu được thử.

Nghiên cứu trên mô hình bệnh hô hấp

Một nghiên cứu trên chuột gây tổn thương phổi do khói thuốc khảo sát hạt bạch quả và các chỉ dấu liên quan stress oxy hóa, phản ứng viêm và đường tín hiệu Nrf2. Kết quả gợi mở hướng nghiên cứu tác động của hạt trên mô hình động vật; chưa thể suy ra hiệu quả hoặc liều dùng điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính ở người.

Nghiên cứu về chuyển hóa

Một nghiên cứu dùng hạt đã xử lý nhiệt trong mô hình chuột đái tháo đường ghi nhận thay đổi ở một số chỉ số đường huyết và chuyển hóa. Đây là nghiên cứu tiền lâm sàng với điều kiện chế biến, liều lượng và đối tượng riêng; không đủ căn cứ khẳng định ăn nhân bạch quả giúp điều trị đái tháo đường.

Nghiên cứu về độc tính

Các báo cáo ngộ độc và tổng quan an toàn cho thấy hạt bạch quả có thể gây tác dụng nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ em, khi dùng lượng lớn hoặc chế biến không phù hợp. Cách nấu có thể làm giảm một phần nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn các chất độc.

Các nghiên cứu nêu trên là những công trình tiêu biểu tìm được, không phải danh mục toàn bộ tài liệu đã công bố. Hiệu quả của từng lô nhân hạt không thể được khẳng định chỉ dựa trên các thí nghiệm này.

Ứng dụng lâm sàng đã được ghi nhận

Đối với hạt bạch quả: Hạt xuất hiện trong thực hành y học cổ truyền và trong một số công thức phối hợp. Tuy nhiên, chưa xác định được bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao đủ để khẳng định hiệu quả riêng của nhân bạch quả đối với hen, tiểu đêm, bạch đới hoặc rối loạn trí nhớ.

Đối với cao lá: Một số chế phẩm chiết xuất lá tiêu chuẩn hóa đã được nghiên cứu ở người về nhận thức và tuần hoàn. Kết quả giữa các nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất; nghiên cứu lớn về phòng sa sút trí tuệ không cho thấy tác dụng phòng ngừa rõ ràng. Những kết quả này chỉ liên quan đến chế phẩm và nhóm đối tượng đã khảo sát, không thể chuyển thành công dụng của hạt.

Đối với an toàn: Các ca ngộ độc hạt đã được ghi nhận ở người. Đây là bằng chứng lâm sàng về nguy cơ, không phải bằng chứng về hiệu quả điều trị.

Đối tượng tìm hiểu và sử dụng

Quả bạch quả phù hợp để người mua tìm hiểu khi có nhu cầu:

• Lựa chọn vị ngân hạnh trong một đơn thuốc y học cổ truyền đã được thầy thuốc hướng dẫn.
• Tìm hiểu nguyên liệu cho món ăn Á Đông có dùng nhân bạch quả được chế biến phù hợp.
• Phân biệt hạt bạch quả với lá hoặc chế phẩm cao lá khi mua dược liệu.

Liều lượng và việc sử dụng phải căn cứ vào tình trạng sức khỏe, dạng hàng và hướng dẫn của người có chuyên môn.

Cách chế biến và cách dùng bạch quả

Trong ẩm thực, nhân bạch quả đã bóc vỏ được dùng trong một số món chè, cháo hoặc canh. Trong dược dụng, tài liệu cổ truyền nhắc đến dạng sao hoặc phối hợp với các vị khác để sắc. Phải phân biệt nhân đã làm chín với hạt mới phơi khô: phơi khô không đồng nghĩa đã nấu chín.

Nếu sản phẩm còn vỏ, cần loại lớp vỏ ngoài và vỏ cứng, làm sạch theo hướng dẫn của đơn vị cung cấp. Nấu chín trước khi dùng; không dùng hạt sống. Gia nhiệt không loại bỏ hoàn toàn ginkgotoxin, vì vậy không thể xem món ăn đã nấu là an toàn không giới hạn.

Thời gian chế biến cụ thể phụ thuộc vào dạng hàng và chỉ dẫn được cung cấp. Việc bào chế vị thuốc trong một bài thuốc cần được người có chuyên môn hướng dẫn, không tự áp dụng kinh nghiệm ăn sống được ghi trong một số tài liệu cũ.

Liều dùng bạch quả tham khảo

Tài liệu Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi ghi nhân bạch quả 10–20 g/ngày trong bối cảnh tài liệu cổ truyền; một nguồn của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương ghi 3–4 quả/ngày. Các con số này khác nhau về cách tính, bộ phận và bối cảnh sử dụng, không thể xem là ngưỡng an toàn chung.

Trung tâm An toàn Thực phẩm Hồng Kông cho biết chưa thiết lập được giá trị hướng dẫn sức khỏe cho ginkgotoxin và có báo cáo ngộ độc cấp sau khi ăn khoảng 10 hạt đã nấu trong một lần. Vì mức độc thay đổi theo đối tượng và hạt, không tự xác định liều điều trị hoặc dùng theo số hạt trong sách cũ. Người có chuyên môn cần cân nhắc dạng bào chế và tổng lượng bạch quả trong toàn bộ bài thuốc.

Một số bài thuốc có bạch quả được ghi nhận

Các công thức sau được chép từ tài liệu đã công bố để tham khảo chuyên môn. Chúng không phải đơn thuốc cá nhân hay bằng chứng rằng bài thuốc có hiệu quả lâm sàng. Có công thức ghi lượng hạt cao hoặc phối hợp các vị cần quản lý chặt; phải được thầy thuốc xem xét và điều chỉnh trước khi áp dụng.

Định suyễn thang trong tài liệu Đỗ Tất Lợi

Tài liệu ghi bạch quả sao vàng 21 quả, ma hoàng 12 g, tô tử 8 g, khoản đông hoa 8 g, bán hạ chế 8 g, tang bạch bì 8 g, hạnh nhân 6 g, hoàng cầm 6 g và cam thảo 4 g. Khoản đông hoa, bán hạ chế và tang bạch bì được ghi là sao mật; hạnh nhân bỏ vỏ, đầu nhọn và sao qua; hoàng cầm sao qua. Tài liệu mô tả dùng 600 ml nước, sắc ba lần, gạn lấy nước chia dùng trong ngày.

Bài được ghi nhận cho chứng ho suyễn theo y học cổ truyền. Số lượng 21 hạt là thông tin lịch sử, không phải lượng an toàn để tự dùng; ma hoàng và các vị khác cũng cần được đánh giá về chỉ định, chế biến và tương tác. Có thể tìm hiểu riêng bán hạ và cam thảo trong danh mục sản phẩm.

Định suyễn thang gia giảm trong tài liệu y học cổ truyền

Báo Sức khỏe & Đời sống ghi một phiên bản gồm ma hoàng 6 g, bán hạ chế 12 g, hạnh nhân 8 g, tô tử 8 g, tang bạch bì 12 g, khoản đông hoa 12 g, hoàng cầm 8 g, bạch quả 8 g và cam thảo 4 g; cách dùng được ghi là sắc uống ngày một thang.

Đây là phiên bản ghi theo khối lượng, khác công thức 21 quả ở trên. Nguồn không cung cấp đủ chi tiết về mức giảm ginkgotoxin của từng loại hạt, vì vậy số gam trong tài liệu không chứng minh mức an toàn cho hàng mua lẻ.

Bài phối hợp trong kinh nghiệm dân gian về ho có đờm

Một tài liệu phổ thông ghi ngân hạnh 9 g, ma hoàng 6 g, cam thảo 3 g và khoản đông hoa 9 g, sắc uống; bạch quả được ghi là đập vỡ. Tài liệu nêu bài này trong bối cảnh ho, hen nhiều đờm. Đây là thông tin lưu truyền, không có đủ dữ liệu để đánh giá hiệu quả hoặc độ an toàn của công thức đối với từng người.

Bài phối hợp được ghi nhận cho chứng bạch đới

Tài liệu phổ thông ghi nhân ngân hạnh sao 10 hạt, hạt bí đao 30 g, sắc và chia hai lần trong ngày. Lượng 10 hạt trong công thức cần được xem là dữ liệu tham khảo lịch sử vì đã có báo cáo ngộ độc ở lượng tương tự; không áp dụng nguyên xi. Khí hư bất thường cần được khám để xác định nguyên nhân.

Bài dùng bạch quả trong tiểu tiện nhiều

Sách của Đỗ Tất Lợi dẫn một cách dùng cổ với 10 hạt, trong đó có hạt sống. Do nguy cơ ngộ độc từ hạt sống và đã nấu chín, cách này chỉ có giá trị tư liệu, không áp dụng. Triệu chứng tiểu nhiều hoặc tiểu đục cần được đánh giá nguyên nhân trước khi quyết định phương pháp chăm sóc.

Cách chọn và bảo quản quả bạch quả

Chọn sản phẩm có thông tin rõ về tên hàng, dạng hạt hoặc nhân, nguồn gốc, ngày đóng gói và hạn dùng. Hạt cần sạch, không có dấu hiệu mốc, sâu mọt hoặc mùi lạ. Với nhân đã bóc, cần xem kỹ hướng dẫn bảo quản và trạng thái khô, tươi hoặc đã chế biến trên nhãn.

Đậy kín sau khi mở. Hàng khô nên để nơi khô ráo, tránh ánh nắng và hơi ẩm; hàng tươi hoặc đã chế biến cần bảo quản theo chỉ dẫn cụ thể của nhà cung cấp. Không sử dụng hạt có dấu hiệu biến chất.

Các dược liệu liên quan tại Búpxanh

Để tìm hiểu các vị thường xuất hiện trong tài liệu về chăm sóc đường hô hấp và các bài thuốc cổ truyền, quý khách có thể xem bách bộ, bối mẫu, tri mẫu, cát căn và cao lương khương. Mỗi vị có đặc điểm và chỉ định riêng; việc đặt cạnh nhau trong danh mục không tạo thành một bài thuốc phối hợp.

Mua quả bạch quả tại Búpxanh

Trung Tâm Dược Liệu Búpxanh giới thiệu sản phẩm quả bạch quả để quý khách tìm hiểu và lựa chọn. Khi liên hệ đặt mua, vui lòng xác nhận hình thức sản phẩm là hạt còn vỏ hay nhân, hàng khô hay dạng khác, nguồn gốc, khối lượng đóng gói và hướng dẫn bảo quản. Thông tin được cung cấp theo tình trạng hàng thực tế.

Đối với người dùng trong đơn thuốc, nên trao đổi trước với thầy thuốc về dạng sơ chế và số lượng cần mua để chọn đúng vị.

Câu hỏi thường gặp về quả bạch quả

Bạch quả và ngân hạnh có phải cùng một loại không?

Trong nhiều tài liệu, bạch quả và ngân hạnh là hai tên chỉ hạt hoặc vị thuốc từ cây Ginkgo biloba. Tuy nhiên, khi mua vẫn cần hỏi rõ người bán đang nói đến hạt còn vỏ, nhân hay lá.

Hạt bạch quả có phải là hạt hạnh nhân không?

Không. Đây là các nguyên liệu khác nhau. Trong một số bài thuốc, bạch quả và hạnh nhân được ghi thành hai vị riêng biệt.

Ăn bạch quả có giúp tăng trí nhớ không?

Chưa đủ bằng chứng để khẳng định ăn nhân bạch quả giúp cải thiện trí nhớ. Các nghiên cứu về nhận thức phần lớn khảo sát cao lá tiêu chuẩn hóa, không phải nhân hạt dùng trong thực phẩm.

Hạt đã nấu chín có thể dùng bao nhiêu cũng được không?

Không. Nấu chín có thể làm giảm một phần nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn chất độc. Lượng sử dụng phải phù hợp với đối tượng và cần được người có chuyên môn tư vấn.

Tài liệu tham khảo

• Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục Cây bạch quả – ngân hạnh: đặc điểm, công dụng cổ truyền và Định suyễn thang.
• Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, “Vị thuốc ngân hạnh (bạch quả)”: thông tin về tính vị, dạng dùng và phân biệt cao lá.
• Chassagne F và cộng sự, “Validation of a 16th Century Traditional Chinese Medicine Use of Ginkgo biloba as a Topical Antimicrobial”, Frontiers in Microbiology, 2019; PMID 31057504.
• “Seeds of Ginkgo biloba L. inhibit oxidative stress and inflammation induced by cigarette smoke in COPD rats through the Nrf2 pathway”, Journal of Ethnopharmacology: nghiên cứu trên động vật.
• “Enhancing antioxidant and anti-hyperglycaemic functions of Ginkgo biloba L. seeds using thermal detoxification”: nghiên cứu trên mô hình chuột đái tháo đường.
• Trung tâm An toàn Thực phẩm Hồng Kông, “Ginkgo Seed Poisoning”: nguy cơ ngộ độc, giới hạn dữ liệu an toàn và ảnh hưởng của chế biến nhiệt.
• National Center for Complementary and Integrative Health, “Ginkgo: Usefulness and Safety”: tổng quan bằng chứng và an toàn.
• Báo Sức khỏe & Đời sống, “Y học cổ truyền chữa hen phế quản”: thành phần Định suyễn thang gia giảm; báo Tiền Phong, “Ngân hạnh – Thuốc quý tặng người già”: các công thức được ghi nhận.

Lưu ý khi sử dụng quả bạch quả

Hạt bạch quả sống có độc; hạt đã nấu hoặc sao vẫn có thể gây ngộ độc. Không dùng cho trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú khi chưa được bác sĩ chỉ định; người cao tuổi, người suy gan, suy thận, có tiền sử co giật hoặc đang điều trị bệnh cần thận trọng. Người dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc khác nên báo bác sĩ về mọi sản phẩm bạch quả đang dùng; bằng chứng tương tác được ghi nhận chủ yếu với chế phẩm cao lá và không tự suy rộng thành mức nguy cơ định lượng cho hạt.

Nếu sau khi ăn hạt xuất hiện buồn nôn, nôn, đau bụng, lơ mơ hoặc co giật, cần đến cơ sở cấp cứu ngay; mang theo bao bì hoặc mẫu sản phẩm nếu có. Không tự gây nôn, không tự dùng thảo dược hay vitamin B6 để xử trí tại nhà. Sản phẩm không thay thế điều trị theo chỉ định. Nên tham vấn người có chuyên môn (bác sĩ YHCT/đông y) trước khi sử dụng.

Kiểm duyệt chuyên môn: Trần Văn Bằng – Y sĩ Y học cổ truyền.