Cây Lưỡi Nhân Là Cây Gì? Đặc Điểm, Tên Khoa Học Và Cách Nhận Biết

Cây lưỡi nhân là một cây thuốc dân gian còn được biết đến với những tên gọi như cây lưỡi người, cam xũng, cam sủng, đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp hoặc lưỡi hùm. Điểm nổi bật của cây là lá thuôn dài hình mác, trên mặt lá có những vệt màu xám trắng khá đặc trưng. Chính hình dáng và hoa văn trên lá đã tạo nên nhiều tên gọi dân gian liên quan đến “lưỡi”.

Trong các tài liệu dược liệu ở Việt Nam, cây thường được ghi dưới tên khoa học Sauropus rostratus Miq. Tuy nhiên, danh pháp thực vật đã có những thay đổi theo hệ thống phân loại hiện đại. Vì vậy, nhận biết đúng cây dựa trên hình thái thực tế rất quan trọng, đặc biệt khi thu hái hoặc mua cây lưỡi nhân làm dược liệu.

Cây lưỡi nhân là cây gì?

Cây lưỡi nhân là dạng cây bụi nhỏ, sống nhiều năm, có thân tương đối cứng và kích thước không lớn. Cây được biết đến vừa như một loại cây có hình dáng lá đẹp, vừa là cây được sử dụng làm dược liệu trong kinh nghiệm dân gian.

Tên “lưỡi nhân” có thể hiểu theo đặc điểm lá: phiến lá dài, thuôn và tương đối giống hình chiếc lưỡi. Một số nơi vì vậy còn gọi trực tiếp là cây lưỡi người.

Các tên thường gặp gồm:

• Cây lưỡi nhân

• Cây lưỡi người

• Cam xũng

• Cam sủng

• Đơn lưỡi hổ

• Lưỡi cọp

• Lưỡi hùm

Những tên gọi này có thể thay đổi tùy tài liệu và địa phương. Khi mua dược liệu, không nên chỉ căn cứ vào tên gọi mà cần đối chiếu thêm hình thái của cây.

Người đang tìm mua dược liệu có thể tham khảo cây lưỡi nhân tại Trung Tâm Dược Liệu Búp Xanh để xem thêm dạng nguyên liệu đang được cung cấp.

Tên khoa học của cây lưỡi nhân

Đây là phần cần đặc biệt chú ý vì các tài liệu hiện nay không hoàn toàn thống nhất về cách trình bày danh pháp.

Tên thường được ghi trong tài liệu dược liệu

Nhiều tài liệu dược liệu Việt Nam ghi:

• Tên khoa học: Sauropus rostratus Miq.

• Tên thường gọi: Cam xũng, đơn lưỡi hổ, lưỡi nhân...

• Họ theo tài liệu truyền thống: Euphorbiaceae – họ Thầu dầu.

Tên Sauropus rostratus Miq. cũng xuất hiện trong các tài liệu thực vật và dược liệu trước đây.

Danh pháp thực vật cập nhật

Theo hệ thống Plants of the World Online của Royal Botanic Gardens, Kew, Sauropus rostratus Miq. hiện không được xem là tên chấp nhận độc lập mà được xếp là tên đồng nghĩa của Breynia temii (Welzen & Chayam.) Welzen & Pruesapan.

Theo hệ thống phân loại này:

• Tên được chấp nhận: Breynia temii

• Tên đồng nghĩa: Sauropus rostratus Miq.

• Chi: Breynia

• Họ: Phyllanthaceae.

Do đó, khi đọc các tài liệu cũ và mới, người đọc có thể bắt gặp hai cách gọi khác nhau. Trong nội dung dược liệu Việt Nam, tên Sauropus rostratus Miq. vẫn được sử dụng khá phổ biến.

Một lưu ý quan trọng về định danh cây tại Việt Nam

Việc định danh Cam sủng/lưỡi nhân ở Việt Nam còn có điểm cần thận trọng. Một nghiên cứu công bố trên Y học TP. Hồ Chí Minh năm 2021 cho biết các tài liệu của Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chi và Viện Dược liệu ghi Cam sủng là Sauropus rostratus Miq., nhưng đặc điểm hình thái của mẫu cây được nghiên cứu lại cho thấy có vấn đề cần làm rõ khi so sánh với các loài gần gũi.

Điều này cho thấy không nên xác định cây thuốc chỉ bằng một tên dân gian. Đối với nguyên liệu dùng làm dược liệu, hình thái cây, lá, hoa và nguồn mẫu đều có giá trị trong việc nhận diện.

Đặc điểm cây lưỡi nhân

Thân cây

Lưỡi nhân thuộc dạng cây bụi nhỏ.

Thân cây tương đối tròn, cứng, thường phân thành nhiều đoạn và mang lá dọc theo thân. Các tài liệu mô tả cây thường có chiều cao khoảng vài chục centimet, tuy nhiên kích thước thực tế có thể thay đổi theo tuổi cây và điều kiện sinh trưởng.

Không nên sử dụng riêng chiều cao để xác định loài.

Lá cây lưỡi nhân

Lá là đặc điểm dễ quan sát nhất khi nhận biết cây lưỡi nhân.

Phiến lá có dạng thuôn dài đến hình mác. Phần đầu lá tương đối tròn hoặc tù tùy mẫu.

Mặt trên lá màu xanh và thường xuất hiện những vệt hoặc dải màu xám trắng chạy ngang hoặc phân bố quanh hệ gân. Những vân này tạo nên hình ảnh khá giống hoa văn trên da hổ, là một trong những lý do cây còn được gọi là đơn lưỡi hổ hoặc lưỡi cọp.

Mặt dưới lá có màu xanh nhạt hơn.

Khi quan sát cây tươi, nên xem đồng thời:

hình dạng phiến lá + hệ gân + hoa văn trên mặt lá + cách lá mọc trên thân.

Không nên nhận diện chỉ dựa vào một chiếc lá rời.

Hoa cây lưỡi nhân

Hoa khá nhỏ nên nếu chỉ quan sát cây từ xa rất dễ bỏ qua.

Hoa có màu đỏ đến nâu đỏ và thường xuất hiện thành những cụm nhỏ ở phần thân.

Một số tài liệu thực vật ghi nhận thời gian cây ra hoa, quả tập trung trong khoảng tháng 4 đến tháng 11.

Hoa là đặc điểm rất hữu ích khi cần phân biệt cây lưỡi nhân với những cây cảnh có phiến lá tương tự.

Cây lưỡi nhân mọc ở đâu?

Các tài liệu cũ mô tả cây thuộc vùng Ấn Độ – Malaysia và có thể gặp ở khu vực rừng núi.

Tuy nhiên, theo dữ liệu phân bố hiện tại của Kew đối với Breynia temii, phạm vi bản địa được ghi nhận từ bán đảo Thái Lan đến Tây Malesia, bao gồm Thái Lan, Sumatra và Borneo.

Ở Việt Nam, cây được biết đến và trồng để sử dụng làm cây thuốc hoặc cây cảnh.

Do lịch sử danh pháp của nhóm cây này khá phức tạp, thông tin về phân bố cũng cần được đọc trong mối liên hệ với tên khoa học mà từng tài liệu sử dụng.

Bộ phận nào của cây lưỡi nhân được sử dụng?

Trong các tài liệu dược liệu, lá và hoa đều được ghi nhận là bộ phận có thể sử dụng.

Lá là phần thường được nhắc đến nhiều nhất trong kinh nghiệm sử dụng dân gian.

Lá có thể được thu hái, làm sạch rồi dùng tươi hoặc phơi khô tùy mục đích.

Một số tài liệu dược liệu ghi:

• Lá: sử dụng làm dược liệu.

• Hoa: cũng được sử dụng trong một số cách dùng truyền thống.

Việc một bộ phận của cây được sử dụng trong kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa mọi cách dùng truyền miệng đều đã được chứng minh bằng nghiên cứu lâm sàng.

Cách nhận biết cây lưỡi nhân

Khi quan sát cây tươi, có thể chú ý một số đặc điểm chính sau:

1. Quan sát dạng cây

Cây dạng bụi nhỏ, thân tương đối cứng và kích thước không lớn.

2. Quan sát phiến lá

Lá thuôn dài, thường có dạng hình mác. Đây là một trong những đặc điểm tạo nên tên gọi “lưỡi nhân” hoặc “lưỡi người”.

3. Kiểm tra mặt trên lá

Đây là dấu hiệu đáng chú ý.

Trên nền lá xanh có thể quan sát thấy những vệt hoặc dải màu xám trắng đặc trưng.

4. Quan sát mặt dưới

Mặt dưới thường có sắc xanh nhạt hơn mặt trên.

5. Quan sát hoa nếu cây đang ra hoa

Hoa nhỏ, màu đỏ hoặc nâu đỏ và thường xuất hiện ở phần thân.

Sự kết hợp giữa dạng cây bụi nhỏ + lá hình mác + vân xám trắng trên lá + hoa nhỏ màu đỏ/nâu đỏ có giá trị nhận diện tốt hơn việc chỉ căn cứ vào một đặc điểm riêng lẻ.

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người có phải một cây không?

Trong cách gọi dân gian và hoạt động mua bán dược liệu, cây lưỡi người thường được dùng như một tên gọi khác của cây lưỡi nhân.

Tên gọi này xuất phát từ hình dáng phiến lá.

Tuy nhiên, tên dân gian có thể được sử dụng không thống nhất giữa các vùng. Do đó, nếu mục đích là sử dụng làm dược liệu, vẫn nên nhận biết cây dựa trên đặc điểm thực vật thay vì chỉ dựa vào tên người bán hoặc tên địa phương.

Búp Xanh cũng có trang cây lưỡi người dành cho tên gọi này. Nếu hai tên trên website cùng chỉ một nguyên liệu thực vật, về lâu dài nên thống nhất cấu trúc nội dung để khách hàng dễ nhận biết và hạn chế hai trang cạnh tranh cùng một nhóm từ khóa.

Cây lưỡi nhân có giống cây lưỡi hổ cảnh không?

Không nên đánh đồng chỉ vì cùng xuất hiện chữ “lưỡi hổ” trong tên gọi.

“Đơn lưỡi hổ” là một trong những tên dân gian được các tài liệu dược liệu dùng cho cây lưỡi nhân. Trong khi đó, tên “cây lưỡi hổ” hiện còn được sử dụng phổ biến cho những cây cảnh thuộc nhóm Dracaena (trước đây thường xếp trong Sansevieria).

Hình thái của chúng khác nhau rõ rệt.

Cây lưỡi nhân có lá tương đối nhỏ, mọc trên thân cây bụi; còn những cây lưỡi hổ cảnh quen thuộc thường có lá dày, mọng, dài và mọc thành cụm từ gốc.

Vì vậy, không nên mua hoặc sử dụng cây chỉ dựa vào tên “lưỡi hổ”.

Phân biệt cây lưỡi nhân tươi và dược liệu đã phơi khô

Cây tươi

Cây tươi giữ được nhiều đặc điểm thực vật nên thuận lợi hơn cho việc nhận diện:

• Quan sát được thân.

• Xác định cách mọc của lá.

• Quan sát màu sắc hai mặt lá.

• Nhìn rõ hoa văn trên phiến lá.

• Có thể quan sát hoa khi đúng mùa.

Lá đã phơi khô

Sau khi phơi, màu sắc và hình dạng có thể thay đổi. Lá dễ co lại, chuyển màu và các vân trên bề mặt không còn rõ như lúc tươi.

Do đó, việc định danh dược liệu đã cắt nhỏ hoặc phơi khô khó hơn đáng kể so với cây nguyên trạng.

Đây cũng là lý do hình ảnh cây tươi, lá, thân và hoa có giá trị lớn trong việc xây dựng hồ sơ nhận diện cho một loại dược liệu.

Những cây dễ gây nhầm với cây lưỡi nhân

Rủi ro nhầm lẫn thường xuất hiện khi chỉ sử dụng tên dân gian.

Các tên như:

• lưỡi nhân;

• lưỡi người;

• đơn lưỡi hổ;

• lưỡi cọp;

• lưỡi hùm

có thể khiến người chưa quen dược liệu liên tưởng đến các loại cây cảnh có tên gần giống.

Một nguyên tắc hữu ích là không nhận diện cây thuốc chỉ từ tên thương mại.

Đối với cây lưỡi nhân, nên ưu tiên kiểm tra:

Tên khoa học trong tài liệu → hình thái cây → lá → hoa → nguồn nguyên liệu.

Vì sao cần nhận biết đúng cây lưỡi nhân?

Trong dược liệu, nhầm tên gọi có thể dẫn đến nhầm nguyên liệu.

Hai cây cùng có chữ “lưỡi” hoặc cùng được gọi “lưỡi hổ” chưa chắc thuộc cùng một loài, cùng thành phần hoặc có cùng cách sử dụng.

Đặc biệt, cây lưỡi nhân còn được dân gian sử dụng trong nhiều cách dùng liên quan đến sức khỏe. Vì vậy, việc xác định đúng nguyên liệu cần được đặt trước việc tìm hiểu công dụng.

Người tiêu dùng cũng nên thận trọng với những nội dung trên Internet khẳng định một cây chỉ dựa trên một bức ảnh hoặc một tên địa phương.

Cây lưỡi nhân trong kinh nghiệm sử dụng dược liệu

Các tài liệu dược liệu Việt Nam ghi nhận lá và hoa cây dưới tên Cam xũng/đơn lưỡi hổ được sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống.

Một số tài liệu ghi nhận việc dùng lá trong những trường hợp liên quan đến ho và đường hô hấp; ngoài ra còn tồn tại nhiều kinh nghiệm dân gian khác.

Riêng cách sử dụng cây lưỡi nhân liên quan đến hở van tim, hiện có nhiều nội dung lưu truyền, trong đó có cách dùng số lượng lá khác nhau giữa nam và nữ hoặc phối hợp với tim lợn. Những cách dùng này nên được trình bày đúng là kinh nghiệm dân gian được ghi nhận, không nên chuyển thành kết luận rằng cây đã được chứng minh lâm sàng có khả năng điều trị hở van tim.

Nội dung công dụng và từng bài thuốc nên được trình bày riêng trong các bài chuyên sâu để tránh làm loãng mục tiêu chính của bài này là nhận diện đúng cây lưỡi nhân.

Lưu ý khi tìm hiểu và sử dụng cây lưỡi nhân

Cây thuốc dân gian vẫn cần được sử dụng đúng nguyên liệu và đúng mục đích.

Đặc biệt cần thận trọng đối với:

• Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.

• Trẻ nhỏ.

• Người có bệnh gan, thận.

• Người mắc bệnh tim mạch.

• Người đang sử dụng thuốc điều trị.

• Người có bệnh mạn tính hoặc bệnh lý nghiêm trọng.

Nếu sử dụng cây lưỡi nhân với mục đích hỗ trợ sức khỏe hoặc phối hợp trong bài thuốc, nên hỏi người có chuyên môn để lựa chọn cách dùng phù hợp.

Không tự ý ngừng thuốc đang được bác sĩ kê đơn chỉ để chuyển sang sử dụng một cây thuốc dân gian.

Mua cây lưỡi nhân tại Trung Tâm Dược Liệu Búp Xanh

Khách hàng cần tìm cây lưỡi nhân có thể tham khảo sản phẩm tại Trung Tâm Dược Liệu Búp Xanh.

Tên “cây lưỡi người” cũng thường được sử dụng khi khách hàng tìm loại dược liệu này. Búp Xanh cung cấp thông tin sản phẩm theo tên gọi thực tế để người mua thuận tiện tra cứu.

Khi sử dụng làm dược liệu, điều quan trọng trước tiên vẫn là xác định đúng cây và lựa chọn nguyên liệu phù hợp với mục đích sử dụng.

Người kiểm duyệt: Trần Văn Bằng – Y sĩ Y học cổ truyền.

Câu hỏi thường gặp về cây lưỡi nhân

Cây lưỡi nhân còn gọi là cây gì?

Các tên thường gặp gồm cây lưỡi người, cam xũng, cam sủng, đơn lưỡi hổ, lưỡi cọp và lưỡi hùm. Tên gọi có thể khác nhau tùy địa phương và tài liệu.

Cây lưỡi nhân tên khoa học là gì?

Tài liệu dược liệu Việt Nam thường sử dụng tên Sauropus rostratus Miq. Theo hệ thống phân loại thực vật hiện tại của Kew, tên này được xem là đồng nghĩa của Breynia temii (Welzen & Chayam.) Welzen & Pruesapan.

Cây lưỡi nhân và cây lưỡi người có giống nhau không?

Trong cách gọi dân gian và thương mại dược liệu hiện nay, cây lưỡi người thường được sử dụng như tên gọi khác của cây lưỡi nhân. Tuy nhiên vẫn cần đối chiếu đặc điểm thực vật để tránh nhầm cây do tên địa phương.

Đặc điểm dễ nhận biết nhất của cây lưỡi nhân là gì?

Một đặc điểm nổi bật là phiến lá thuôn dài hình mác, trên mặt lá có các vệt hoặc dải xám trắng. Cây dạng bụi nhỏ và có hoa nhỏ màu đỏ đến nâu đỏ.

Bộ phận nào được dùng làm dược liệu?

Các tài liệu dược liệu ghi nhận chủ yếu lá và hoa. Lá là bộ phận được nhắc đến phổ biến hơn trong kinh nghiệm sử dụng dân gian.

Có thể nhận biết cây lưỡi nhân chỉ bằng lá không?

Không nên. Độ chính xác cao hơn khi quan sát toàn cây, bao gồm thân, cách mọc lá, hình dạng và hoa văn trên lá, hoa và các đặc điểm liên quan.

Tài liệu tham khảo

1. Plants of the World Online – Royal Botanic Gardens, Kew: dữ liệu danh pháp Sauropus rostratus Miq. và Breynia temii.

2. International Plant Names Index (IPNI): dữ liệu danh pháp Sauropus rostratus Miq.

3. Y học TP. Hồ Chí Minh, Tập 25, Số 4, 2021: nghiên cứu đặc điểm thực vật, mã vạch ADN và định danh Cam sủng.

4. Tài liệu dược liệu về Cam xũng/Đơn lưỡi hổ được Bệnh viện Nguyễn Tri Phương tổng hợp.

5. Các tài liệu thực vật và dược liệu Việt Nam ghi nhận Cam xũng dưới tên Sauropus rostratus Miq.