Địa chỉ bán ngũ gia bì gai, củ bì gai nâu, nhục thung dung nam

Địa chỉ bán ngũ gia bì gai, củ bì gai nâu, nhục thung dung nam

Ngũ gia bì gai là vị thuốc quý được sử dụng dưới nhiều dạng như sắc nước, ngâm tửu.

Ở Việt Nam, ngũ gia bì gai là cây thuốc bản địa được sử dụng nhiều trong y học cổ truyền. Ngũ gia bì được cộng đồng các dân tộc (Tày, Nùng, Dao, H'Mông...) ở các tỉnh miền núi phía Bắc sử dụng phổ biến để làm thuốc bổ, chống mệt mỏi, chữa đau nhức xương khớp. Lá ngũ gia bì gai khô nấu nước uống có tác dụng ngủ tốt, ăn ngon. Ngọn và lá non ngũ gia bì gai làm rau ăn, vừa có vị thơm ngon vừa có tác dụng kích thích tiêu hóa.

Thông tin nhanh về sản phẩm

• Tên sản phẩm: Ngũ gia bì gai, củ bì gai nâu, nhục thung dung nam.

• Dạng nguyên liệu: Tươi hoặc khô tùy thời điểm cung cấp.

• Bộ phận dùng của ngũ gia bì gai: Vỏ rễ hoặc vỏ thân; một số địa phương còn dùng thân, cành và lá theo kinh nghiệm.

• Cách dùng phổ biến: Sắc nước hoặc ngâm tửu theo bài thuốc đã được ghi nhận.

• Quy cách đóng gói: Túi 1kg đối với củ khô; cần xác nhận lại khi đặt hàng.

• Giá bán: Liên hệ Búpxanh để nhận báo giá theo tình trạng nguyên liệu thực tế.

• Trang sản phẩm: Ngũ gia bì gai, củ bì gai nâu, nhục thung dung nam.

Trong những năm từ 1960 đến 1980, ngành y tế thường thu mua vỏ thân và cả rễ ngũ gia bì gai với khối lượng hàng chục tấn/năm. Trong đó, vùng Sa Pa, Lào Cai đóng góp một khối lượng lớn. Tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn đã từng sản xuất tửu bổ ngũ gia bì từ vỏ loài cây này. Gần đây, do nguyên liệu trở nên khan hiếm nên tại Sa Pa, Lào Cai, nhiều lang y đã sử dụng cả thân, cành, lá băm nhỏ, phơi khô, cho vào thang thuốc bổ bán cho khách du lịch.

Ngũ gia bì gai ở Việt Nam đã bị khai thác liên tục trong nhiều năm. Do không chú ý bảo vệ và tái sinh, cây thuốc này đã suy giảm đến mức được đưa vào Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam và Sách Đỏ Việt Nam nhằm khuyến cáo bảo tồn.

Vị thuốc ngũ gia bì gai

Đặc điểm thực vật

• Cây bụi nhỡ, cao 1 – 7m, mọc dựa. Cành vươn dài có gai.

• Lá kép chân vịt, mọc so le, gồm 3 – 5 lá chét, thường là 3, hình bầu dục hoặc thuôn, gốc tròn, đầu nhọn, dài 5 – 8cm, rộng  2 – 4cm, lá chét giữa lớn hơn, mép khía răng to, gân lá có gai, hai mặt nhẵn, mặt trên sẫm bóng; cuống lá kép dài 4 – 7cm, có gai.

• Cụm hoa mọc ở đầu cành, gồm 3–10 tán, có cuống dài 3–4cm; hoa nhỏ, mẫu 5, màu trắng lục, lá đài không rõ; cánh hoa hình tam giác; nhị 5, chỉ nhị mảnh; bầu hạ, 2 ô. Quả mọng, hình cầu dẹt, mang vòi tồn tại, đường kính khoảng 2,5mm, khi chín màu đen, có 2 hạt. Toàn cây có tinh dầu thơm.

• Mùa hoa: tháng 9 -11; mùa quả: tháng 12 -1.

Phân bố và sinh thái

Chi Acanthopanax (Decne. et Planch.) Miq. có khoảng hơn 10 loài, phân bố chủ yếu ở vùng Đông Á, bao gồm Viễn Đông Nga, Triều Tiên, Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Một số loài có ở vùng Nam và Đông – Nam Á.

Ở Việt Nam, chi này có 3–4 loài, kể cả loài A. baviensis Vig. hiện chưa thu lại được mẫu vật. Trong số những loài đã biết, đáng chú ý có loài ngũ gia bì gai phân bố tương đối tập trung ở các tỉnh dọc theo biên giới phía Bắc, như Lạng Sơn (huyện Bắc Sơn, Tràng Định, Cao Lộc, Văn Lãng, Văn Quan…); Cao Bằng (Quảng Hòa, Trùng Khánh, Hạ Lang, Hà Quảng, Trà Lĩnh…); Lai Châu (Phong Thổ, Sìn Hồ, Tủa Chùa…); Lào Cai (Sa Pa, Bắc Hà, Bát Xát…); Hà Giang (Quản Bạ); Sơn La. Ở những tỉnh khác, ngũ gia bì gai chỉ mới thấy có ở 1–2 điểm thuộc vùng núi cao trên 1.000m, với số lượng quần thể không nhiều. Đó là Hòa Bình (Mai Châu, Đà Bắc); Thanh Hóa; Nghệ An (Mường Lống); Quảng Nam; Kon Tum (Ngọc Linh); Quảng Ngãi. Như vậy, mức độ phân bố của ngũ gia bì gai ở Việt Nam giảm dần vào các tỉnh phía Nam.

Trên thế giới, ngũ gia bì gai có nhiều nhất ở Trung Quốc và Nhật Bản. Ngoài ra, còn có ở Lào, Ấn Độ và Philippin. Ngũ gia bì gai thuộc loại cây ưa ẩm, ưa sáng và có thể hơi chịu bóng, thường mọc ở ven rừng núi đá vôi ẩm, dọc theo các bờ suối hoặc còn sót lại ở các bờ nương rẫy. Độ cao phân bố phổ biến từ 400 đến 1.500m. Cây có thể rụng lá về mùa đông.

Ngũ gia bì gai thích nghi với vùng có khí hậu ẩm mát thuộc nhiệt đới núi cao. Nhiệt độ trung bình năm 15,3–21,7°C, nhiệt độ tối thấp tuyệt đối tới dưới 0°C. Lượng mưa dao động từ 1.103,1mm/năm ở Bảo Lạc, Cao Bằng đến mức được tài liệu gốc ghi nhận tại Sa Pa, Lào Cai. Độ ẩm không khí trung bình là 85%.

Ngũ gia bì gai thường mọc trên loại đất feralit mùn trên núi đá vôi. Kết quả phân tích 50 mẫu đất lấy ở những nơi có ngũ gia bì gai mọc tập trung cho thấy: pH: 5,5 – 6,3. N tổng số: 0,05 – 0,06%; P2O5 tổng số: 0,17 – 0,33%; K2O tổng số : 0,14 – 0,23% (Nguyễn Tập, 1976 và 1996). Ngũ gia bì gai ra hoa quả nhiều hàng năm. Quả chín và rụng xuống đất trong mùa đông. Đã quan sát thấy cây con mọc từ hạt quanh gốc cây mẹ vào tháng 4-5, nhưng với tỷ lệ rất thấp so với số lượng quả của cây.

Cây có khả năng tái sinh vô tính khỏe, 100% số gốc chặt trong mùa thu–đông hoặc mùa xuân đều mọc chồi. Phần lớn các cá thể trong quần thể ngũ gia bì gai được quan sát ở các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn đều là cây chồi. Nghiên cứu khả năng tái sinh từ hom cành đạt tỷ lệ từ 78,8% (Nguyễn Tập, 1996) đến 100% (tác giả tiếp tục nghiên cứu ở Sa Pa, 2000–2001). Cây trồng từ hom cành sau 2–3 năm bắt đầu có hoa quả lứa đầu tiên.

Nguồn ngũ gia bì gai ở Việt Nam tương đối phong phú theo kết quả điều tra trữ lượng vào các năm 1973–1987 ở Lạng Sơn, Cao Bằng và Lai Châu, đã xác định đến vài trăm tấn dược liệu. Tuy nhiên, việc khai thác thường xuyên với khối lượng không hạn chế suốt gần 40 năm đã làm cho trữ lượng của cây giảm sút nghiêm trọng.

Phạm vi phân bố của cây cũng bị thu hẹp do nạn phá rừng, mở mang canh tác nương rẫy và làm nơi định cư mới. Cây đã được đưa vào Sách Đỏ Quốc gia để lưu ý bảo vệ.

Cách trồng

Ngũ gia bì gai ưa khí hậu ẩm mát ở vùng núi phía bắc, nhưng cũng có thể trồng được ở đồng bằng với khí hậu nhiệt đới gió mùa. Cây được nhân giống chủ yếu bằng giâm cành. Chọn cành bánh tẻ, mập, không sâu bệnh, cắt thành đoạn dài 30 -40 cm, cắm một nửa xuống đất, lèn chặt và giữ ẩm vừa phải. Nếu giâm trong bầu, cành giâm có thể cắt ngắn hơn, khoảng 15 – 20cm. Đoạn rễ mang mầm cũng có thể dùng làm giống. Thời vụ giâm cành tốt nhất vào đầu mùa xuân.

Cây có thể trồng trên mọi loại đất, nhất là đất cao ráo, thoát nước. Nếu trồng thành ruộng, thường trồng với khoảng cách 1 – 2m một cây. Hiện nay, cây chủ yếu được trồng làm hàng rào kết hợp làm thuốc, với khoảng cách 40cm. Khi cây đã ra rễ, có thể bón thêm phân hữu cơ, nước giải. Ngũ gia bì gai ít có sâu bệnh. Cây trồng sau 2-3 năm có thể cho thu hoạch.

Bộ phận dùng

Vỏ rễ hoặc vỏ thân được thu hái vào mùa thu đông, rửa sạch rồi phơi hoặc sấy khô. Vỏ rễ ngũ gia bì gai được ghi vào Dược điển Trung Quốc (bản in tiếng Anh năm 1997).

Tác dụng dược lý

Ngũ gia bì gai có tác dụng kích thích tâm thần. Trong thử nghiệm gây trạng thái trầm uất trên chuột nhắt trắng theo phương pháp Porsolt, ngũ gia bì gai cũng như tam thất và đinh lăng, có tác dụng làm giảm thời gian bất dộng của chuột. Nước sắc và dịch chiết cồn từ vỏ cây có các tác dụng làm tăng hoạt động tự nhiên của súc vật thí nghiệm, tăng khả năng bám trụ quay của chuột, rút ngắn thời gian gây ngủ của hexobarbital, tăng khả năng thiết lập phản xạ có điều kiện và tăng khả năng duy trì phản xạ có điều kiện. Ngoài ra, ngũ gia bì gai còn có khả năng tăng cường tác dụng gây co giật của Strychnin và pentetrazol.

Tuy ngũ gia bì gai có tác dụng gây hưng phấn tâm thần nhưng không làm thay đổi hoạt tính của men monoamin oxidase (MAO) ở não và gan chuột thí nghiệm. Thuộc nhóm này, cây Acanthopanax senticosus (Eleutherococcus senticosus) đã được các tác giả Liên Xô trước đây nghiên cứu nhiều về dược lý và ghi nhận tác dụng “sinh thích nghi” (adaptogen), tạo cho cơ thể trạng thái sức đề kháng được tăng cường một cách không đặc hiệu, với những đặc điểm sau:

Tăng cường sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể đối với các tác nhân gây hại như tác nhân vật lý (quá lạnh, nóng bức, quá tải, không trọng lượng, vận động quá mức, bất động bắt buộc hoặc phóng xạ), tác nhân hóa học và tác nhân sinh học.

• Điều tiết quá trình bệnh lý, làm cho cơ thể có xu hướng trở về trạng thái bình thường, ví dụ như đối với bệnh đường huyết cao do thức ăn hoặc do tiêm adrenalin thì A.senticosus có tác dụng làm hạ đường huyết nhưng ở trường hợp đường huyết thấp do insulin gây nên thì lại có tác dụng nâng cao đường huyết.

• Độc tính thấp, với liều dùng tăng sức đề kháng của cơ thể, không làm ảnh hưởng đến các chức năng bình thường của cơ thể.

•  

• Ngoài tác dụng trên, cây còn có tác dụng làm giãn mạch máu, cải thiện việc cung cấp máu cho não, hạ huyết áp. Đối với thần kinh trung ương, dạng chiết từ A. senticosus có tác dụng gây trấn tĩnh, kéo dài thời gian gây ngủ của nembutal, giảm co giật do picrotoxin gây nên. Polysaccharide chiết từ A. senticosus có tác dụng kích thích miễn dịch. Đối với hiện tượng giảm bạch cầu do benzen hoặc cyclophosphamide gây nên, A. senticosus có tác dụng phòng ngừa.

Trên lâm sàng, cây được dùng điều trị ngộ độc benzen mạn tính và bệnh giảm bạch cầu có kết quả nhất định.

Tính vị và công năng

Ngũ gia bì gai có vị đắng, cay, tính mát, vào 3 kinh can, phế, thận, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, khu phong, lợi thấp, thư cân, hoạt lạc.

Công dụng ngũ gia bì gai

Theo kinh nghiệm dân gian, ngũ gia bì gai còn là một vị thuốc bổ, làm mạnh gân xương, dùng khi thấp khớp, lưng gối mỏi đau, trẻ nhỏ chậm biết đi, đàn ông dương sự kém, phụ nữ ngứa âm hộ. Ngày dùng 12g, dạng thuốc sắc hoặc ngâm tửu uống.

Ở Trung Quốc, ngũ gia bì gai (thích tam giáp) còn được dùng chữa cảm mạo, sốt cao, ho đờm có máu, hoàng đản, bạch đới, sỏi đường tiết niệu, mụn nhọt.

Bài thuốc có ngũ gia bì gai

Ngâm tửu ngũ gia bì gai và các bài thuốc được ghi nhận

1. Chữa đau khắp mình mẩy, đau lưng, đau xương: Ngũ gia bì thái nhỏ sao vàng 100g, tửu trắng 30° một lít, ngâm trong 10–15 ngày, thỉnh thoảng lắc đều. Ngày uống một cốc con chừng 30ml vào buổi tối trước khi đi ngủ.

2. Chữa chứng kê trảo phong, tay run rẩy không cầm nắm được, miệng lập cập: Ngũ gia bì gai 30g; ngưu tất, thạch hộc mỗi vị 24g; nhục quế bỏ vỏ ngoài; gừng khô 3g, sắc uống (Nam dược thần hiệu).

3. Chữa bạch đới, kinh nguyệt khó khăn: Rễ ngũ gia bì gai 9g, hồng ngưu tất sắc nước uống (Giang Tây thảo dược thủ sách).

4. Chữa thổ huyết lao thương: Rễ ngũ gia bì gai, ngưu tất, chu sa liên, tiểu huyết đằng, mỗi vị 9g. Ngâm tửu uống, ngày 2 lần, mỗi lần 15–30ml (Quý Châu thảo dược – Trung Quốc).

Bì gai nâu hay nhục thung dung nam

Bì gai nâu hay còn gọi là củ ngũ gia bì gai, ngũ gia bì, hoài sơn đỏ, nhục thung dung nam, củ gai nâu. Đây là một thảo dược có nhiều tác dụng theo kinh nghiệm nhưng hiện chỉ một số người biết đến. Hiện tại chúng tôi chỉ biết gọi tên là bì gai nâu theo tên gọi địa phương. Tên gọi nhục thung dung nam có thể xuất phát từ hình dáng hơi giống nhục thung dung bắc nên người dân gọi như vậy.

bì gai nâu

Tại sao gọi là bì gai nâu?

Trông củ này thì đúng là vỏ ngoài có gai, trong lại là màu nâu nên tên gọi đúng như miêu tả củ này.

Lúc mới nhìn trông củ này rất giống loài hải sâm ở biển, nếu để lẫn có thể gây nhầm.

bì gai nâu

Tác dụng của bì gai nâu

Củ này mới chỉ được sử dụng trong phạm vi nhân dân, chưa có tài liệu khoa học nào được bài viết xác định là nghiên cứu trực tiếp về củ này. Theo kinh nghiệm một số người chia sẻ, củ này có các tác dụng chính sau:

+ Tác dụng hỗ trợ tim mạch, dùng trong các trường hợp bị bệnh tim; theo kinh nghiệm, nó có tác dụng giống như cây xuyên tim và cây dong riềng đỏ.

Tác dụng đánh tan các mảng bám ở thành mạch, tác dụng làm sạch lòng mạch, chữa đau thắt ngực, mọi bệnh về tim đều dùng được.

+ Tác dụng hỗ trợ chữa đau nhức xương khớp.

+ Tác dụng hỗ trợ chữa bệnh về đường ruột như dạ dày đại tràng.

bì gai nâu

Cách dùng bì gai nâu

Thường dùng đun nước uống, mỗi ngày một nắm, dùng thay trà; hoặc có thể dùng ngâm tửu, ngày vài ly nhỏ. Đây là kinh nghiệm sử dụng dân gian, chưa phải liều lượng được chuẩn hóa.

Khi ngâm tửu, nguyên liệu được ngâm một thời gian, sau đó chắt ra và có thể thêm đường phèn hoặc mật ong. Theo kinh nghiệm, có thể ngâm cùng la hán quả, táo đỏ, đẳng sâm hoặc ba kích. Không nên tự phối hợp nhiều vị khi chưa rõ thể trạng, liều lượng và tương tác.

Cần phân biệt ngũ gia bì gai với bì gai nâu

Trong bài viết, “ngũ gia bì gai” là cây thuốc có mô tả thực vật, phân bố và bộ phận dùng tương đối rõ. Trong khi đó, “bì gai nâu”, “củ gai nâu” hay “nhục thung dung nam” là các tên địa phương được người dân sử dụng cho một loại củ có hình dáng riêng. Tên gọi địa phương và sự giống nhau về hình dáng chưa đủ để kết luận bì gai nâu là củ của cây ngũ gia bì gai hoặc là nhục thung dung.

Khi mua, người dùng nên yêu cầu người bán cung cấp hình ảnh cây, củ tươi, nguyên liệu khô và nguồn thu hái. Nếu chưa xác định chắc chắn loài, không nên áp dụng công dụng, liều lượng hoặc bài thuốc của ngũ gia bì gai cho bì gai nâu và ngược lại.

Đối tượng cần thận trọng

• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự sử dụng.

• Người suy gan, suy thận hoặc có bệnh nền nặng cần hỏi người có chuyên môn.

• Người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc tim mạch, thuốc an thần, thuốc chống đông hoặc thuốc hạ đường huyết cần được tư vấn trước khi phối hợp.

• Người chuẩn bị phẫu thuật, người có tiền sử dị ứng với dược liệu hoặc đang xuất huyết không nên tự dùng dạng ngâm tửu.

• Người có bệnh tim, đau thắt ngực hoặc khó thở cần được khám và theo dõi; không dùng kinh nghiệm dân gian để thay thế thuốc hay phác đồ đang điều trị.

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí

Dữ liệu an toàn riêng đối với bì gai nâu còn hạn chế. Với ngũ gia bì gai, người dùng vẫn có thể gặp khó chịu tiêu hóa, chóng mặt, thay đổi huyết áp, mất ngủ hoặc phản ứng dị ứng tùy cơ địa và lượng sử dụng. Nếu xuất hiện phát ban, khó thở, hồi hộp, đau bụng nhiều hoặc biểu hiện bất thường, cần ngừng dùng và đi khám.

Các bài thuốc và cách ngâm tửu trong bài được trình bày theo tài liệu hoặc kinh nghiệm đã ghi nhận, chỉ có giá trị tham khảo. Không tự tăng liều, kéo dài thời gian dùng hoặc phối hợp nhiều vị khi chưa xác định đúng dược liệu.

Tiêu chí lựa chọn sản phẩm

• Tên sản phẩm và tên gọi địa phương được ghi rõ, không đánh đồng các loài chưa định danh.

• Có thông tin về bộ phận dùng, nơi thu hái và tình trạng nguyên liệu tươi hoặc khô.

• Dược liệu khô đều, không ẩm mốc, sâu mọt, mùi chua hoặc mùi lạ.

• Không lẫn quá nhiều đất cát, vỏ mục hoặc tạp chất.

• Có khối lượng tịnh, quy cách đóng gói và hướng dẫn bảo quản.

• Người bán không cam kết chữa khỏi bệnh hoặc khuyến khích người mua bỏ thuốc đang dùng.

Cách bảo quản

Nguyên liệu khô nên được để trong túi hoặc hộp kín, ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và tránh khu vực có độ ẩm cao. Khi lấy dược liệu cần dùng tay hoặc dụng cụ khô. Không tiếp tục sử dụng nếu nguyên liệu xuất hiện mốc, sâu mọt, ẩm mềm hoặc mùi bất thường.

Mua ngũ gia bì gai ở đâu?

Củ ngũ gia bì gai được thu hái trong tự nhiên, phơi khô và đóng gói túi 1kg. Quý khách chưa có địa chỉ bán củ ngũ gia bì gai có thể liên hệ với Búpxanh để xem hình ảnh lô hàng, xác nhận nguồn nguyên liệu, quy cách, giá bán và chính sách giao nhận.

Khi đặt hàng, quý khách nên xác nhận rõ mình cần ngũ gia bì gai hay bì gai nâu, dạng tươi hay khô và mục đích sử dụng. Việc xác nhận tên nguyên liệu trước khi giao giúp hạn chế nhầm lẫn giữa các tên gọi địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Ngũ gia bì gai và bì gai nâu có phải cùng một loại không?

Bài viết hiện ghi nhận hai tên này trong cùng trang sản phẩm, nhưng chưa có đủ căn cứ thực vật học để khẳng định chúng là cùng một loài. Ngũ gia bì gai có mô tả cây và bộ phận dùng rõ hơn; bì gai nâu chủ yếu được gọi theo kinh nghiệm địa phương. Vì vậy, cần kiểm tra mẫu thực tế trước khi sử dụng.

Bộ phận nào của ngũ gia bì gai thường được dùng?

Vỏ rễ hoặc vỏ thân thu hái vào mùa thu đông, rửa sạch rồi phơi hoặc sấy khô là bộ phận được ghi nhận. Một số địa phương còn sử dụng thân, cành và lá theo kinh nghiệm.

Ngũ gia bì gai dùng bao nhiêu mỗi ngày?

Nội dung cũ ghi nhận mức 12g/ngày đối với dạng thuốc sắc hoặc ngâm tửu. Liều thực tế cần xem xét theo đúng dược liệu, dạng dùng, thể trạng và bài thuốc; không áp dụng mức này cho bì gai nâu khi chưa xác định hai nguyên liệu là cùng loài.

Có thể dùng ngũ gia bì gai ngâm tửu không?

Có bài thuốc ngâm tửu đã được ghi nhận trong nội dung. Tuy nhiên, người có bệnh gan, tim mạch, huyết áp, đường huyết hoặc đang dùng thuốc không nên tự áp dụng. Dạng ngâm tửu cũng không phù hợp với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người cần kiêng đồ uống có cồn.

Sản phẩm có thay thế thuốc điều trị không?

Không. Ngũ gia bì gai và bì gai nâu được trình bày như dược liệu dùng theo kinh nghiệm và y học cổ truyền. Nội dung không thay thế chẩn đoán, thuốc kê đơn hoặc phác đồ của bác sĩ.

Phạm vi thông tin và kiểm duyệt

Phần ngũ gia bì gai trong bài dựa trên mô tả thực vật, kinh nghiệm sử dụng và các tài liệu được nêu trong nội dung. Phần bì gai nâu chủ yếu phản ánh tên gọi địa phương và kinh nghiệm dân gian, hiện chưa đủ căn cứ để đồng nhất với ngũ gia bì gai hoặc nhục thung dung. Người dùng cần phân biệt rõ hai phạm vi thông tin này.

Người viết và kiểm duyệt chuyên môn: Trần Văn Bằng – Y sĩ Y học cổ truyền.

Khuyến cáo: Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Người mắc bệnh nặng hoặc đang dùng thuốc cần hỏi bác sĩ hay người có chuyên môn trước khi sử dụng.